دغدغه های خبرنگار محلی

هادی صدیقی/ پیام اوز

جان نباشد جز خبر در آزمون

هر که را افزون خبر، جانش فُزون

جان ما از جان حیوان بیشتر

از چه؟ زان رو که فزون دارد خبر (مولوی)

جامعه‌ای را در نظر بگیرید که در آن هیچ نشریه‌ای منتشر نشود، از تلویزیون، رادیو و اینترنت خبری نباشد و زندگی بدون وجود هرگونه رسانه‌ای ادامه داشته باشد. اگر شهروندی از شهروندان آن جامعه باشید، چگونه از حقیقت و آنچه پیرامونتان می‌گذرد آگاهی می‌یابید؟ نتایج مسابقات ورزشی را از کدام منبع به دست می‌آورید؟

خبرنگاران یا راویان خبر، قلم‌به‌دستانی هستند که در صف مقدم اطلاع‌رسانی ایفای نقش می‌کنند و در همۀ جوامع نقش بسیار مهمی در روشنگری افکار عمومی دارند؛ چراکه سبب آشنایی مردم با واقعیت‌ها و متمایزساختن راستی‌ها از ناراستی‌ها می‌شوند. کارِ خبر و خبررسانی آن‌چنان مهم است که بنگاه‌هایی که اخبار را تهیه و تجزیه‌وتحلیل می‌کنند؛ یعنی مطبوعات را «رکن چهارم دموکراسی» دانسته‌اند. «والتر لیپمن» یک‌قدم پا را فراتر می‌نهد و روزنامه را «کتاب مقدس دموکراسی» می‌خواند.

مطبوعات و خبرنگاران و در یک‌کلام روزنامه‌نگاران، نهادِ ناظر بر جوامع هستند که با روشنگری و تجزیه‌وتحلیل وقایع و حوادث گوناگون، جامعه را به‌سوی رشد و توسعه سوق می‌دهند و مردم را با آنچه در پیرامونشان روی می‌دهد آشنا می‌سازند. حال این خودِ مردم هستند که انتخاب می‌کنند چگونه درجهت زندگی بهتر از آنچه بدان‌ها عرضه ‌شده است، بهره ببرند.

شاید در نگاه اول تهیۀ اخبار و انتقال آن به مخاطب، ساده به نظر آید، ولیکن آن‌گونه که تصور می‌شود، به‌ویژه در مناطق کوچک و کم‌جمعیت، این کار به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و دارای مخاطرات بسیار است که در ادامه به چند عامل مهم و تأثیرگذار بر مطبوعات محلی می‌پردازم.

مهم‌ترین و حیاتی‌ترین عاملی که یک رسانۀ محلی با آن روبه‌روست، مسئلۀ مالی است. اگر نیازهای مالی یک رسانه تأمین نشود، آن رسانه محکوم ‌به مرگ و خاموشی است. از طرفی چنان‌چه منابع مالی از سوی افراد یا مراکز عام‌المنفعۀ درست تأمین نگردد، رسانه دچار انحراف شده و واقعیات و اخبار را با پالایه‌های ویژه‌ و سمت و سویی خاص به مخاطب عرضه خواهد کرد، که نتیجه‌اش مشخص است و موجب عدم اعتماد افراد آگاه به آن و از طرفی دیگر گمراهی مخاطبان خواهد شد.

در بررسی مطبوعات محلی آنچه به‌طورکلی و درعمل مشاهده می‌شود، آن است که بیشتر رسانه‌های محلی با تلاش و کوشش گردانندگان آن‌ها تنها درآمدی کسب می‌کنند که بعضاً برای سرپا نگه‌داشتن یک رسانه کافی خواهد بود و سایر نیازهای آن رسانه را پاسخ نخواهد داد؛ یعنی تنها هزینۀ ادامه حیات رسانه تأمین خواهد شد.

 بسیاری از نشریات محلی حتی بودجۀ کافی برای خرید یک دوربین حرفه‌ای با لنزهای مناسب را ندارند و با دوربین‌های دیجیتال غیرحرفه‌ای و اخیراً با موبایل کارخویش را راه می‌اندازند. این روزها موبایل اعضای تحریریۀ این رسانه‌ها کار ضبط‌صوت و دوربین عکاسی را با هم انجام می‌دهد.

صرف‌نظراز مسائل مادی وکمبود نیروی کافی و امکانات سخت‌افزاری گذشته، نشریات محلی بسیار تحت‌تأثیر برخی فشارهای حاشیه‌ای و کاذب ازنظر روحی قرار می‌گیرند که برای نشریات سراسری حتی قابل‌تصور هم نیست. در یک نشریۀسراسری روزنامه‌نگار آشکارا مسئولین را از شخص رئیس‌جمهور گرفته تا وزرا و شهرداران  به باد انتقاد می‌گیرد و مشکلات و ضعف آن‌ها را منعکس می‌کند، بدون آن‌که فشارهای چندجانبه‌ای به شخص خبرنگار وارد شود. اما در یک نشریۀ محلی حتی انتقادی ساده از یک مغازه‌دار که موجب سدمَعبَر شده یا پیمانکاری که راه کوچه‌ای را بند آورده، گاهی بهایی سنگین و دردسرهایی فراوان برای نشریه در پی خواهد داشت. وای به‌روزی که یک نشریه، قلم به انتقاد از سازمان‌ها و نهادهای آن مناطق بگشاید! ممکن است انتقاد ساده از یک مسئول بومی منجر به اختلافات خانوادگی، طایفه‌ای یا قومی شود؛ چراکه در شهرهای کوچک معمولاً بیشتر افراد همدیگر را می‌شناسند و یا به‌نوعی رابطۀ خویشاوندی دارند و در مجلس عزا و عروسی پای یک سفره می‌نشینند. گاهی انتقاد از یک مسئول، یک شخص، یک‌نهاد، سازمان و مؤسسه‌ای سبب می‌شود حتی نحوۀ رفتارِ معلمِ یک مدرسه با فرزندِ خبرنگار، سردبیر یا صاحب‌امتیاز نشریه را تحت‌الشعاع قرار دهد، یا درجایی دیگر سبب فشارهای روحی بر سایر اعضای خانوادۀروزنامه‌نگار گردد. از سویی دیگر اگر نشریه به هر دلیلی حضور دریکی از جلسات مهم را از دست بدهد و نتواند گزارش مناسبی از یکی از رویدادهای شهر یا منطقه تهیه کند، ممکن است متهم به بی‌توجهی گردد یا سبب رنجش و دلگیری طیفی از مخاطبان شود که پیامدهای منفی بسیاری را برای نشریه دربر خواهد داشت.

به‌جز فشارهای روحی، گاهی یک انتقاد ساده ممکن است به دلیل عدم استقلالِ مالی مطبوعات محلی و وابستگی بسیار شدید آن‌ها به کمک‌های مردمی، آن بنگاه را به سمت نابودی بکشاند؛ چراکه ممکن است این‌گونه فشارها بر روی کمک‌های مردمی، آگهی‌های بازرگانی و خیلی عوامل دیگر تأثیرگذار باشد.

از سویی با توجه به این‌که شغل اصلی روزنامه‌نگاران محلی، روزنامه‌نگاری نیست و منبع درآمدشان از شغل‌های دیگری است، ممکن است امنیت شغلی آنان نیز به خطر افتد، یا فشارهای وارده آن‌ها را وادار به عدم همکاری با یک نشریه کند. از دست دادن نیروی فعال برای یک نشریۀ محلی، در شرایطی که یافتن جایگزین برای یک نیروی انسانی در شهرهای کوچک گاهی بسیار دشوار می‌نماید نیز می‌تواند به بحرانی بزرگ برای چنین نشریاتی بدل گردد.

اهالی مطبوعات معمولاًانسان‌هایی شریف، وارسته و آگاهی هستند که ازخودگذشته‌اند و دغدغۀ آگاهی بخشی به جامعه رادارند. این‌گونه افراد به‌طورمعمول هم ازنظر روحی انسان‌های حساسی هستند و هم این‌که مناعت‌ طبعشان بدان‌ها اجازه نمی‌دهد برای پیشبرد کارشان دست به‌سوی هر شخص و سازمانی دراز کنند. پس دولت‌ها اگر خواهان پیشرفت و توسعۀهمه‌جانبۀ مناطق محروم یا کمتر توسعه‌یافته هستند، بایستی چتر حمایتی خویش را بیش‌ازپیش بر مطبوعات محلی بگسترانند؛ چراکه تنها با حمایت دولت‌هاست که این نشریات می‌توانند به حیات خود ادامه دهند. البته این چتر حمایتی بایستی به‌گونه‌ای باشد که نشریات مستقل از آن‌سو به میزخطابۀسازمان‌های دولتی و تنها برای ارائۀ بیلان عملکرد آن‌ها بدل نشوند و کماکان این نشریات بتوانند استقلال فکری خود را حفظ کرده، کارکردِ نظارتی خویش را از دست ندهند. 

اگر چنین شود و از نشریات محلی حمایت لازم و کافی به عمل آید،این‌گونه نشریات می‌توانند رسالت حقیقی و راستین خویش را با دغدغۀ کمتری به اجرا درآورند و سبب رشد و توسعۀ بیشتر و بهتر مناطق کوچک و کم‌جمعیت گردند.