حافظ، قطب‌نمای اخلاق و منشور سیاست و حکمرانی

به مناسبت بیستم مهرماه، روز بزرگداشت لسان‌الغیب، خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی

“خوبان پارسی‌گو بخشندگانِ عمرند

ساقی بده بشارت رندانِ پارسا را”

فروغ هاشمی: بیستم مهرماه، یادآور خجسته میلاد عارف بزرگ، حافظ کل قرآن، خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، روز گرامیداشت میراثی است که فراتر از غزل‌های ناب عاشقانه و مضامین عرفانی، جایگاهی محوری در سیاست‌نامه اخلاقی کشور دارد.

حافظ نه تنها شاعری احساسی و مذهبی است، بلکه از منظر دیدگاه سیاسی و حکمرانی، به مثابه یک قطب‌نمای اخلاقی و مدیریتی در فرهنگ ما شناخته می‌شود. کلام او، ترازویی دقیق برای سنجش صداقت، و سلامت جامعه و عملکرد افراد به شمار می‌رود و از همین رو، شعر او را می‌توان منشوری از عدالت و خدمت صادقانه به مردم دانست.

صداقت و عدم تعظیم در برابر دشمن و حرف زور در غزل ها نمود دارد و در دیوان حافظ، می‌توان جلوه‌هایی از صبر و بردباری در برابر رفتارهای ناشایست را مشاهده کرد، با این وجود، این صبر هرگز به معنای سکوت در برابر ظلم نیست؛ بلکه ناشی از درک عمیق او از ماهیت زمان و گذران امور است و در غزلهایش نیز اشاره کرده است:

«اگر دشنام فرمایی و گر نفرین، دعا گویم»

«جواب تلخ می‌زیبد لب لعل شکرخا را»

او ده روزه عمر گردون را افسانه می داند و به نیکی و کرامت انسانی تشویق می کند، از سالوس و ظواهر و تزویر گریزان است

«ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون

نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا»

یا

«حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج، فکر معقول بفرما، گل بی‌خار کجاست؟»

حافظ، خداوند بزرگ را حاضر و ناظر بر اعمال بندگان می‌داند و در مکتب او، جز در برابر ذات یگانه، در مقابل هیچ قدرت یا ابرقدرتی سر تعظیم فرود نمی‌آید؛ تأکیدی بر استقلال فردی و عزت نفس مدیریتی را اینگونه بیان می کند:

«سرم به دنیی و عقبی فرو نمی‌آید»

«تبارک الله از این فتنه‌ها که در سر ماست»

خطرات مسیر حق‌طلبی و یگانه پرستی را به خوبی می‌شناسد و از همان ابتدا، چاره را در عشق و خطرپذیری برای سالکان راه حق می‌آموزد و می سراید:

«در ره منزل لیلی که خطرهاست در آن، شرط اول قدم آن است که مجنون باشی»

او تهدیدها و خطرات را به قدرت عشق پیوند می‌زند و ترس از نابودی ندارد، زیرا روح شجاعت و توکل را سرلوحه کار خود قرار داده است،

«هزار دشمنم ار می‌کنند قصد هلاک، گرم تو دوستی از دشمنان ندارم باک»

حافظ امنیت و پایداری را در گرو اخلاق و عمل و نیکویی می داند و به طور کل، محور اصلی در غزل‌های حافظ، بر این مفهوم استوار است که امنیت و قدرت تنها بر پایه‌های راستی، اخلاق، عدالت و دادگری بنا می‌شود. در غیر این صورت، او دور گردون را بیش از دو روز دوام‌دار نمی‌داند و مزرعه سبز فلک را مزرعه‌ای می‌بیند که در وقت درو، همگان باید یادآور اعمال گذشته خود باشند.

«مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو

یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو»

او ماندگاری را در خیر و نیکوکاری می بیند و بر آن تأکید می‌ورزد.

«توانگرا! دل درویش خود به دست آور که مخزن دُر و گنج درم نخواهد ماند»

«بر این رواق زبرجد نوشته‌اند به زر که جز نکویی اهل کرم نخواهد ماند»

از این رو، بزرگداشت خواجه راز، تنها یک آیین فرهنگی نیست، بلکه تجدید میثاق با آرمان‌های پاکی، شرافت و عدالت اجتماعی است که حافظ با هنرمندی تمام، آن‌ها را جاودانه ساخته است.

این روز فرخنده را به اهالی فرهنگ، ادب، سیاست و اخلاق و عدالت تبریک و تهنیت عرض نموده و آرزومندم که در سایه این گنجینه‌های معنوی، همواره شاهد شکوفایی و سربلندی و همراهی با یکدیگر و سربلندی جامعه و میهن عزیزمان باشیم.

فروغ هاشمی /مهرماه ۱۴۰۴