گدایی و تکدی گری

عبدالرحمن عبدالله‌پور، مدرس مدرسۀ علوم دینی امام شافعی اوز: خداوند متعال، انسان را کرامت بخشیده و او را به حفظ کرامت خویش مأمور ساخته است. انسانی که عزت‌نفس خود را حفظ کرده باشد، در صورت نیاز نیز به تکدی‌گری روی نخواهد آورد. درست است که درخواست کمک مالی از دیگران در صورت نیاز را نمی‌توان از زمرۀ کارهای حرام دانست؛ اما توصیۀ ابتدایی قرآن در این زمینه عدم درخواست است.
امروزه تقریباً به هر شهری از شهرهای کشورمان که نگاه کنیم، آثار تکدی‌گری را در آن مشاهده می‌کنیم؛ از گروه‌های سازمان‌یافته که در این زمینه حتی از کودکان نیز استفاده می‌کنند گرفته تا افراد سازمان نیافته که به کثرت در شهرها دیده می‌شوند.
این موضوع تنها یک روی سکه است که از نگاه‌ها مخفی نمی‌ماند؛ اما روی دیگر سکه که پنهان مانده، افرادی است که با گدایی از افرادی خاص در زمان‌های خاص امرارمعاش می‌کنند و در تولید و خدمات‌رسانی جامعه، عنصری خنثی به حساب می‌آیند.
برای تعدادی از انسان‌ها، گدایی تبدیل به شغل شده و فرد متکدی به هیچ حرفه و کسبی نمی‌پردازد و به اموال به‌دست‌آمده از گدایی اکتفا می‌کند.
گدایی در جامعه، نسبت مستقیمی با اوضاع اقتصادی و اجتماعی نیز دارد؛ به‌گونه‌ای که تأثیر مستقیم شرایط اقتصادی و فرهنگ عمومیِ رایج در جامعه بر آن، به‌شدت زیاد است. می‌توان این ناهنجاری را «آسيبی اجتماعی» دانست.
انسان متکدی، خود را از مسئولیت‌های اجتماعی منفک می‌داند و در آن معمولاً مشارکتی ندارد؛ چراکه او با اظهار ناتوانی و زیر پا گذاشتن عزت‌نفس خود، عملاً جایگاه خود را در کنشگری اجتماعی از بین می‌برد.
یکی از دلایل ترویج این فرهنگ، بی‌توجهی صاحبان سرمایه به این پدیده است. متكديان با سوءاستفاده از احساسات و عواطف سرمايه‌داران و در پاره‌ای موارد وجود رابطۀ خویشاوندی و قدرت فن بيان، این آسيب اجتماعي را تشديد کرده‌اند.
اما چگونه می‌توان بر این آسيب اجتماعي غلبه کرد؟ در این موضوع موارد متعددی می‌تواند مؤثر باشد که در زیر، به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:
۱- اصلاح ساختار اقتصادی جامعه توسط مسئولین امر و بهبود وضعیت معیشتی افراد؛
۲- رسیدگی به وضعیت یتیمان و خانواده‌های آنان و مستمندان جامعه؛
۳- شناسایی باندهای حرفه‌ایِ تکدی‌گری و جلوگیری از ترویج این پدیده؛
۴- آگاه‌سازی صاحبان سرمایه و مدیریت مناسب‌ترِ وجوه اهدایی آنان به‌وسیلۀ رابطین ایشان؛
۵- تقویت نقش مؤسسات خیریه و سازمان‌های مرتبط با موضوع، در شناسایی و رسیدگی به مشکلات مستمندان و جلوگیری از ورود نیاز ایشان به سطح اجتماع؛
۶- مشارکت‌دهی عموم مردم در فعالیت‌های اجتماعی در راستای حفظ کرامت و شخصیت افراد با توجه به توان هر کس؛
۷- عدم رفتار خشن با متکدیان و شناسایی اوضاع آن‌ها و رفع نیازهایشان در راستای عدم ورود آنان به سطح جامعه؛
۸- اولویت دادن فقرای عفیف و خویشتن‌دار بر متکدیان دیگر در راستای ترویج فرهنگ خویشتن‌داری؛
۹- آموزش حرفه و کسب به نیازمندانِ مستعد در راستای خودکفایی ایشان.
خداوند متعال در آیۀ ۲۷۳ از سورۀ بقره می‌فرماید: «لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ.» «(صدقات شما) برای فقرایی است که در راه الله محصور و بازداشته شده‌اند، و نمی‌توانند (برای تأمین هزینۀ زندگی) در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن‌داری، افراد ناگاه آن‌ها را بی‌نیاز می‌پندارند؛ آن‌ها را از چهره‌هایشان می‌شناسی، با اصرار (چیزی) از مردم نمی‌خواهند؛ و آنچه از مال انفاق می‌کنید، قطعاً الله به آن آگاه است.»