در انتخابات ترکیه در بر کدام پاشنه خواهد چرخید، اسلام گرایی یا ملی گرایی

بهرام رفیعی: امپراتوری عثمانی با شکست دادن و ساقط کردن بیزانس توانست رویای تسلط مسلمانان را بر قسطنطنیه تحقق بخشد. چیزی که ساسانیان در زمان خسروپرویز و مسلمانان در زمان معاویه و عبدالملک مروان به رغم تلاش های بسیار نتوانسته بودند به آن دست یابند.

تصرف پایتخت امپراتوری روم شرقی در سال ۱۴۵۳م به دست سلطان محمد فاتح آثار عمیقی را در اروپا بر جای گذاشت. نام قسطنطنیه به استانبول یا اسلامبول یعنی سرشار از اسلام تغییر یافت. در حوزه اقتصادی تصرف این شهر باعث گردید تمامی راه های تجاری گذشته چون جاده ابریشم و راه ادویه را در اختیار خود بگیرند. اما تاثیر این پیروزی در این حوزه دیری نپایید. اروپائیان در اوج شکست به فکر راه چاره بر آمدند و زمینه انتقال مرکز ثقل تجارت از دریای مدیترانه به اقیانوس اطلس را فراهم ساختند. همین فکر منجر به تحولاتی در اروپا شد که سرآغاز عصر روشنگری و عصر جدید در اروپا و شروع استعمار در کشورهای آسیایی گردید. دولت های انگلیس و فرانسه که درگیر جنگ های صدساله بودند. اسپانیا هم با منازعات داخلی همراه بود. تنها کشوری که به عنوان پیشگام اکتشافات جغرافیایی در زمینه جستجوی راه های دریایی مستقل از شرق اقدام کردند، پرتغال بود. آن هم با دور زدن آفریقا و دماغه امید نیک به هند رسیدند و بی نیاز از راه ادویه و جاده ابریشم که از اسلامبول می گذشت به تجارت با مشرق و در قالب تجارت به استعمار منطقه هم پرداختند.

اما امپراتوری عثمانی در بعد سیاسی و قلمروی آن رو به توسعه بود تا در نهایت در جنگ جهانی اول منقرض گردید. با تجزیه امپراتور عثمانی آتاترک پیدا شد. سودای احیای امپراتور عثمانی در سر نداشت بلکه به همراهی گروهی از افسران جوان ترک که ترکان جوان نامیده شدند پایه های اصلی اصلاحات در ارتش به نفع ملی گرایی ترک ها رقم زد. از مهم ترین اصلاحات او جدا کردن دین از سیاست و پایان دادن به جدال مسیحیان و مسلمانان و به دنبال آن تبدیل کردن مسجد ایاصوفیه به موزه بوده است. ایاصوفیه از زمان های قدیم کلیسا بوده با فتح قسطنطنیه و تغییر نام آن به اسلامبول، ایاصوفیه هم به مسجد و بعد به ابتکار آتاترک به موزه تغییر کاربری داده شد.

با آمدن اردغان کل سیاست ملی گرایی آتاترک در سایه قرار گرفت و ۲۰ سال در راس قدرت بودن مزه اش به کامش شیرین افتاد. از اول تحت هر شرایطی حتی با تغییر بندهایی از قانون اساسی همیشه می خواست مرد اول قدرت باقی بماند. زمانی که در پست نخست وزیری بود مرد اول، باز در پست ریاست جمهوری مرد اول، در واقع می خواست یک نفر باشد و حرف همه را بزند. هر سه قوه را (مقننه، مجریه و قضاییه) در خود خلاصه نمود. می گویند وقتی قدرت در یک جا جمع شود فاسد می گردد. به همین خاطر اکنون اردغان ابایی ندارد که با حذف میراث آتاترک اسلام گرایی را رواج دهد. موزه ایاصوفیه را به مسجد ایاصوفیه تبدیل نماید. بهانه اش هم این باشد که از اول مسجد بوده در صورتی که اول با قدمت خیلی بیشتر کلیسا بوده است. او حتی ابایی ندارد برخلاف حقوق بشر حرف بزند رقیبش را دروغ گو خطاب نماید‌.

اما در اردوگاه دیگر قلیچ دار اغلو است که با ۶ حزب دموکراسی خواه در قالب اپوزیسیون قوی برای اولین بار اختلافات را کنار گذاشته تا با یک نفر که نماد تمامیت خواهی شده است به مصاف انتخاباتی بروند. نگارنده معتقد است اگر در دور دوم هم اردغان برنده انتخاباتی حتی بدون تقلب اعلام شود باز بازنده است. چون همین که تمام احزاب اپوزیسیون دموکراسی خواه در دور اول با بیش از ۵۰ درصد آرا اما با ائتلافی شکننده اگرچه نتوانستند اردغان را از اریکه قدرت به زیر بکشند اما ستون فقرات تمامیت خواهی او را شکستند و ادامه قدرت او در دور دوم باید در ویلچر قدرت ادامه دهد.

اگر خیلی خوش بینانه نگاه کنیم او مستبدی مصلح در حوزه اقتصادی است آن هم آمار نشان داده شاخص خوبی در سال های اخیر نداشته اما این سنت شرقی و خاورمیانه ای است که همیشه آزادی فدای لقمه نانی گردد و می گردد، ترکیه هم مستثنی نیست و لااقل حرکت مردم ترکیه در دور اول انتخابات مرا به یاد شعر پشه گرفتار شده در بطری از فریدون مشیری انداخت.

جان گرامی بود و نعمت لذید

لیک آزادی گرامی تر، عزیز

در مقاله بعدی به تاثیر شکست و پیروزی اردغان در منطقه خواهیم پرداخت با شعری از مشیری به این مقال پایان می دهیم .