ساخت برکه و چراییِ آن

به نام آنکه جان را فکرت آموخت

و من الماء کل شی حی

سید یوسف حسینی: این روزها با اوج گرفتن گرما، کابوس کم‌آبی بر سرزمینِ گُرگرفتۀ ما سایه افکنده است و آب‌انبارها؛ این یادگاران همزیستیِ اجدادِ ما با طبیعتِ خشن و گرمای طاقت‌ربای جنوب، در کانون توجه مجدد قرار گرفته‌اند. اما به‌راستی، ساخت برکه‌ها آری یا خیر؟

قرن‌هاست که اجداد ما راهِ تداوم حیات در این گسترۀ تفتیده را در ساخت آب‌انبارها یافته‌اند و به‌واقع آب‌انبارها ما را از گَریوه‌های جانکاه خشکسالی از پسِ قرون عبور داده و به امروزمان رسانده‌اند.

برکه‌ها از اولین سازه‌های عمومی و خیّرساز بشری بوده‌اند؛ چراکه انسان خردمند آنگاه که خردش را به کار گرفت، برای غلبه بر مشکل کم‌آبی  و مهار روان آب‌ها، در گذر زمان به ساخت این سازه‌های زیبا دست یازید. سازه‌های آبیِ ایران و منطقۀ ما گواهی صادق بر این مدعاست. قنات‌های متعدد شهرستان اوز چون عنوه در اوز و دیدانه در قلات، آبشار و جوی‌های کنده‌شده در دل خاراسنگ و آسیاب بیدشهر نمونه‌های بارز آن است.

برکه‌ها را اجداد ما با سنگ و ساروج ساخته‌اند تا در مقابل گرما و سرما از ترک‌خوردگی در امان باشند و آب بدان‌ها نفوذ نیابد و گنبدی از سنگ و گچ با اندودِ کاهگل بر آن برافراشتند. به اَشکال مختلف، قدیمی‌ترها بیضی‌شکل و جدیدترها را استوانه‌ای از سنگ و سیمان ساخته‌اند.

اما سخن این است: به فرض که به داوری معمرین و اندیشه‌ورزانِ ما، هنوز برای چیرگی بر بی‌آبی باید برکه ساخت، که بنده بر این امر ملاحظات بسیار دارم؛ چرا که تکنولوژی روز و استفاده از آب‌های خاکستری  و چاه‌ها و سدها و تکیه بر آبخیزداریِ روز می‌تواند ما را از نیاز به احداث برکه‌های جدید بی‌نیاز سازد، و اما آیا ما امروز در میانه‌های قرن بیست‌ویک و این پیشرفت‌های شگرف تا کی نباید مهندسی نوین را در ساخت آب‌انبارها به کار گیریم؟!

در سال‌های اخیر هیئت‌امنای آب‌انبارها که تشکلی مردمی و افتخارآمیز در شهرستان اوز است، اقدام به تجمیع آب‌انبارهای نوساز و تشویق خیرین بر ساخت آن‌ها در مجموعه‌های بزرگ چون هفده‌برکه نموده است. گاه در یک سال چندین برکه از زمینِ تفتیدۀ ما سر برمی‌آورد در کنار هم زیبا و سترگ؛ نماد پایداری و گرمای حضور. اما وقت آن است که طرحی نو دراندازیم و مهندسی و معماریِ نوین را به خدمت این هنر زیبا درآوریم. برای تبیینِ هدف مثالی می‌آورم: تا سی سال پیش آب‌انبارهای ما در بزرگ‌ترین اندازۀ خود به قُطر ۱۰ تا ۱۲ متر و عمقی همترازِ آن متناسب با بافت و دانه‌‌بندیِ خاکِ آن منطقه ساخته می‌شد. کمتر آب‌انباری می‌توان یافت که در حیّز انتفاع بوده و قطری فراتر از آن داشته باشد، و اگر مانند آب‌انبار کَل گراش که از بزرگ‌ترین آب‌انبارهای ایران می‌باشد، در قطری فراتر ساخته شده، هرگز سقفی را بر خود ندیده است؛ چراکه اجرای گنبد بر این حجم از آب با مصالح سنتی کاری بس دشوار بود.

در حال حاضر بزرگ‌ترین آب‌انبارهای در حیّز انتفاع جنوب، در روستای قلات شهرستان اوز قرار دارد. آب‌انبارهای معروف به سیدمحمدعلی و عایشه با قطری بیش از بیست‌ودو متر. اما هر دو سقف افراشته با مصالح سنتی بر آن‌ها فرو ریخته‌اند. چنانکه آب‌انبار بزرگ مرحوم سیدعبدالله هاشمی در روستای  گلار نیز به این سرنوشت دچار آمد. اما آب‌انبارهای قلات را با به‌کارگیری سازه‌ای فلزی با تیرورق و تیرآهن با سقفی از فولاد و سیمان پوشش دادند و از پسِ سال‌ها هنوز خللی در گنبد آن ایجاد نگردیده است.

امروز بر ماست که با به‌کارگیری دانش روز تغییری در ساختار و معماری این آب‌انبارها به‌ویژه در پوشش سقف آن ایجاد کنیم. چنانکه سالن‌های ورزشی در ورودی شهر لار و کوره با دهانه‌ای بیش از پنجاه متر را شاهد هستیم که با سقفی از لوله‌های فلزی خرپایی و (فضایی) و ورق‌های آلومینیوم با عایق فوم پلی‌اورتان به زیباترین شکل برپاست و از طرفی فناوری جدید توانسته است سایبان‌های بزرگ پارچه‌ای و هوشمند را در فروشگاه‌ها و ورزشگاهها شکل دهد که البته با این کار هم بهره‌وری افزایش می یابد و هم کاربری آسان‌تر و هزینه‌ها کمتر. به‌عنوان نمونه آنالیز اجرای ساخت چهار آب‌انبار هر کدام با قطر ده و عمق ده متر را در نظر بگیرید. میزان حجم آب‌گیری آن به شرح زیر است:

عمق x 14/3 x مجذور شعاع
۷۸۵=۱۰×۳٫۱۴x(5×5) متر مکعب حجم یک آب‌انبار
۳۱۴۰=۴×۷۸۵ حجم مجموع چهار آب‌انبار
حال اگر ما آب‌انباری به قطر چهل متر بسازیم، حجم آب‌گیری آن به شرح زیر است:
۱۲٫۵۶۰=۱۰×۳٫۱۴x20x20متر مکعب
حال میزان دیوارهای جانبی و کف‌سازی‌ها را در چهار آب‌انبار به قطر ده متر، و آب‌انباری به قطر چهل متر مقایسه می‌کنیم.
۳۱۴=۱۰x10x3.14 متر مربع مساحت دیوار جداری
۳۱٫۴=۱۰×۳٫۱۴ متر مربع مساحت کف
۳۴۵٫۴=۳۱۴+۴٫۳۱ مساحت کف و دیوار هر برکه
۱۳۸۱٫۶=۳۴۵٫۴×۴متر مربع مجموع مساحت کف و دیوار چهار برکه
پس برای اجرای چهار آب‌انبار باید ۶/۱۳۸۱ متر مربع کف و بدنۀ جانبی را اجرا کنیم.
حال برای آب‌انباری با قطر چهل متر محاسبه می‌کنیم:
۱۲۵۶=۴۰×۳٫۱۴×۱۰ مساحت دیوار جداری متر مربع
۱۲۵٫۶=۳٫۱۴×۴۰کف متر مربع مساحت
۱۳۸۱٫۶=۱۲۵٫۶+۱۲۵۶ متر مربع مجموع مساحت دیوار جانبی وکف

یعنی به عبارتی با اجرای برابر ۶ /۱۳۸۱ متر مربع آب‌گیری یک آب‌انبار به قطر چهل متر که معادل چهار آب‌انبارِ ده متری می‌باشد، می‌توان چهاربرابر ظرفیت ذخیرۀ آب ایجاد کرد و این بدان معنی است که با هزینۀ ساخت چهار آب‌انبار می‌توان آب‌انباری ساخت که چهار برابر حجم آن بازدهی داشته باشد و قطعاً مهندسینِ کاربلدِ شهرستان اوز می‌توانند با طراحی و تعبیۀ سقفی مدرن که بدون شک هزینۀ آن از اجرای سنتی سقف چهار آب‌انبار بسیار کمتر خواهد بود، کیفیتی مضاعف بر آن بیفزایند.

از طرفی، با تکیه بر اضافه کردن عمق بیشتر از ده متر، با کمترین هزینه می‌توان حجم مضاعفی از آب را ذخیره کرد. مثلاً اگر برکه‌ای با قطر چهل متر و عمق دوازده متر داشته باشیم، حجم آب دریافتیِ ما به پانزده هزار متر مکعب بالغ می‌شود؛ یعنی حجم بیش از نوزده آب‌انبار به قطر ده و عمق ده متر، که به همان میزان فضای اشغال شده و محوطه‌سازی کمتری را می طلبد. پس لطفاً به جای اجرای نوزده آب‌انبار در یک مکان، با مکان‌یابی بهتر و اجرای خیزابِ مناسب، یک آب‌انبار به قطر چهل و عمق بیش از دوازده متر احداث کنید.

ضمناً در مسیر خیزاب‌ها می‌توان با تکیه بر علم آبخیزداریِ نوین و مشاوره با مهندسین حوزۀ آب و آبخیزداری،  تصفیۀ مناسب با فیلترهای ماسه‌ای و زغالی طراحی کرد تا گواراترین آب سرازیر برکه‌ها شود.

امید که گذشته چراغی باشد بر فراز راه ما و آیندگان ستایندگان علم امروز ما در به‌کارگیری به‌روزترین فناوری‌ها و بهره‌وری بهتر از سرمایه‌ها باشند.

سید یوسف حسینی        

اوز- نوزدهم تیرماه هزاروچهارصد