سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۴۰۰
 |  19/ اکتبر/ 2020 - 8:28
  |   نظرات: 7 نظر
1,293 بازدید

 میدان توپخانۀتهران،کلید معمای «اَوَز»

مهیار ابراهیمی: گاهی وب‌گردی کاری است غریب؛ از جایی می‌آغازی و پایانش معلوم نیست. البته بیشتر وقت‌ها چنین نیست ولی گشت و گذار در اینترنت گه‌گاه به نتایج جالبی می‌رسد و این درست اتفاقی بود که هفته‌ی گذشته برای من پیش آمد.

ماجرا از این قرار است که از سر کنجکاوی و در پی از نظر گذراندنِ شماری صفحه‌ی وب، به مدخل «میدان توپخانه» در ویکی‌پدیای فارسی رسیدم. درست وسط مقاله، تصویری نظرم را جلب کرد: عکسی قدیمی از میدان توپخانه‌ی تهران در دوران قاجار. روی عکس کلیک کردم تا اطلاعات بیشتری را بیابم مانند نام عکاس و منبع عکس.

معلوم شد این تصویر از کتابی برداشته شده است با عنوانThe Persian Problem  یا «مسئله‌ی ایرانی» نوشته‌ی هنری جیمز ویگهَم Henry James Whigham که در سال ۱۹۰۳ در لندن چاپ شده بود. عنوان کامل کتاب نشان از آن داشت که درباره‌ی رقابت روس و انگلیس در ایران است با نگاهی به وضع خلیج فارس و راه‌آهن بغداد.

دسترسی‌ام به کتاب، حاصل همکاری پروژه‌ی «اینترنت آرکایو» Internet Archive  و دانشنامه‌ی ویکی‌پدیا است. اینترنت آرکایو یا همان «آرشیو اینترنت» سالهاست از جمله به دیجیتالی کردن کتاب‌ها و اسناد چاپی همت گماشته و پژوهشگران را منبعی است کم‌مانند. از تصاویر این کتاب‌های ارزشمند در آراستن مقاله‌های ویکی‌پدیا بهره گرفته‌اند.

کنجکاوی‌ام بیشتر شد و خواستم بدانم این آقای ویگهم نویسنده‌ی کتابی درباره‌ی ایرانِ دوره‌ی مظفرالدین شاه کیست؟ آنچه یافتم برایم جذاب بود. هنری جیمز ویگهم یا اچ. جِی. ویگهم گلف‌باز آماتور اسکاتلندی بوده که در ۲۴ دسامبر ۱۸۶۹ زاده شده و ۱۷ مارس ۱۹۵۴ بدرود حیات گفته. درباره‌ی چگونگی بازی گلف هم کتابی نوشته اما ویگهم نویسنده و روزنامه‌نگار هم بوده و از جمله آثارش همین کتاب مسئله‌ی ایرانی است. چگونه به موضوع ایران علاقه‌مند شده برایم روشن نیست اما شاید به تجربه‌ی خبرنگار جنگی بودن او برای روزنامه‌ی «شیکاگو تریبون» بی‌ارتباط نباشد. من کتاب را کامل نخوانده‌ام ولی در مقدمه‌ی کتابش اشاره‌ای به لرد کرزن و ایران‌پژوهی او می‌کند و پیداست با موضوع کارش آشناست.

اما چرا گلف‌باز آماتور اسکاتلندی نادانسته سند مهمی را در اختیار اهالی اوز و علاقه‌مندان به تاریخ آن گذاشته است؟ همین که کتاب را باز می‌کنیم (البته‌ی نسخه‌ی اسکن‌شده‌ی آن را)، درست پیش از صفحه‌ی عنوان نقشه‌ای زیبا از کشورمان ایران چشم ما را می‌گیرد. من هنگام بررسی نقشه هیچ به فکر اوز نبودم اما کمی که در نام شهرهای جنوب دقیق‌تر شدم با نگاهی به جایی که می‌بایست جای تقریبی اوز کنونی باشد، چشمم روی واژه‌ی Avaz   ایستاد. یکی از ویژگی‌های مفید خط لاتینی این است که واکه‌ها (مصوت‌ها) بر عکس خط عربی خیلی گویا هستند.

با دیدن این واژه سابقه‌ی سال‌ها بحث و جدل آشنای همیشگی در ذهنم زنده شد: این‌که نام جایی که در آن زندگی می‌کنیم را باید به «فتح الف» ادا کرد یا به کسر الف؟ باید اعتراف کنم من نه نقشه‌پژوه هستم نه دانشجوی تاریخ بوده‌ام اما به عنوان علاقه‌مند به تاریخ و آشنا با روش علمی به اهمیت «سند» در پژوهش تاریخی آگاهم. به‌هرحال این هم سندی بود که یافته بودم و پیش رویم قرار داشت. حالا چه باید می‌کردم؟ به یاد دوستی‌ام با آقای هادی صدیقی افتادم و همکاری صمیمانه‌ی او هنگامی که از پروفسور افسانه نجم‌آبادی دعوت کرده بودم. نیز یادم بود که او سال‌ها پیش مقاله‌ای نوشت درباره‌ی شیوه‌ی درست ادای واژه‌ی اوز (در این نوشته فعلاً از اعراب‌گذاری پرهیز کرده‌ام و این را به تلاش پژوهندگان در این نقشه و اسناد دیگر وا می‌گذارم).

اطمینان داشتم موضوع برای هادی جالب خواهد بود پس با او تماس گرفتم و نقشه و آدرس کتاب مسئله‌ی ایران را برایش فرستادم. گویا هادی نیز به نوبه‌ی خود ماجرا را با دوستانی دیگر در میان گذاشته بود.

در این‌که هنری جیمز ویگهم این تلفظ نام اوز را چگونه به دست آورده و برای نگارش این نقشه از چه منابعی (شفاهی یا مکتوب) یاری گرفته ابهام هست و امیدوارم این و دیگر پرسش‌ها در آینده پاسخی بیابند. اما آنچه در آن جای ابهامی نیست پیدا شدن سندی است چاپ شده در یک کتاب پانصد صفحه‌ای که گویا قدیمی‎ترین مدرکی است که خیلی روشن نام اوز به همان شکلی که مردم محلی ادا می‌کنند (یعنی به فتح الف) در آن چاپ شده. امیدوارم با این کار کمک هرچند ناچیزی به پژوهش تاریخی در قلمرو اوز و نواحی اطراف آن کرده باشم. 

*مشخصات کتاب و آدرس اینترنتی URL  آن برای علاقه‌مندان از این قرار است:

– Whigham, Henry J. The Persian Problem. an Examination of the Rival Positions of Russia and Great Britain in Persia, with Some Account of the Persian Gulf and the Bagdad Railway, Etc. [with Plates and Maps.]. London, 1903. Print.

 

https://archive.org/details/persianprobleme00whig/page/n11/mode/2up

 

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.

7 Responses to “ میدان توپخانۀتهران،کلید معمای «اَوَز»”

  1. ناشناس گفت:

    درودبرشما،زنده یادمحمدرفیع ضیائی درکتابش اوز به فتح الف تاکید می کند

  2. اوزی از شیراز گفت:

    مطلب جالبی است از پیگیری وعلاقه مندی شما سپاس گذاریم اما نام های مناطقق مختلف جغرافیایی در طول تاریخ تغیرات عمده ویا جزیی میکنند اکثریت مردم عادی همان اوز را با فتحه بیان میکنند ولی اکنون سالیان دارازی است که در مجامع رسمی واداری وهم چنین افراد تحصیلکرده جامعه اوز را با کسره بیان میکنند که واین چندان مساله مهم ویا مشکلی نیست در بسیاری از شهرها ومناطق ایران این تفاوتها وجود دارد موفق باشید

  3. جعفر کمالی گفت:

    ممنون از انتشار این سند باارزش توسط آقای ابراهیمی
    در ارزش بالای اسناد هیچ شکی وجود ندارد و با اسناد می توان جاهای خالی زیادی که در مباحث مختلف وجود دارد را پر کرد
    امیدوارم دوستان عزیزی که در زمینه زبان و گویش اوز تخصص دارند از این اسناد استفاده های لازم را ببرند تا این جاهای خالی کم و کمتر شود

  4. بابک العوضی گفت:

    عالی بود مهیار جان.

  5. اندر حکایت تلفظ اوز گفت:

    به نظر نمی رسد بیان کردن لفظ اوز با کسره ویا بافتحه زیاد معمای بزرگی باشد که کلید ان پیدا کرده باشیم بسیاری از مناطق در ایران چنین هستند مثلا خرم اباد را خور موا ویا کلمه بندر را مردم ساحل نشین انرا بندر با کسره بروی د تلفظ میکنند وبا نسل قدیم مردم فیشور وخنج اوز را هوز بیان میکردند خلاصه که زیاد نباید به این مسایل زوم کنیم زیرا در زول تاریخ اینگونه پدیده ها زیاد رخ خواهد داد وبه اصالت ومدنیت شهر هم لطمه ای نمی زند موفق باشید

  6. اوزی گفت:

    برای اثبات یک مسئله حل شده و اصالت یک واژه، داریم دست به دامن کتابهای خارجی میشیم؟ این قضیه دیگه نیاز به کنکاش و اثبات و سندآوری نداره. اَوز، اَوز هست. وَختِ اَوزی حرف اَزنی، چِ اَگای؟ اَگای اَوز یا اِوز؟ اَما اُسِی اثبات خُمو نیازی به خارجی مُنی!

  7. مهیار ابراهیمی گفت:

    درود. به دوستان گرامی توضیحی بدهم. به ویژه به «اوزی از شیراز» و «اندر حکایت تلفظ اوز».
    نوشته‌ی بالا تنها چگونگی یافتن سندی تاریخی نگاشته شده به دست فردی بی‌طرف (هنری جیمز ویگهم) را بیان کرده. در نوشته هیج توصیه‌ای به کسی نشده که نام اوز را چگونه ادا کنند و حتی تاریخ‌نگار و پژوهشگر نمی‌تواند چنین کند. پس روشن باشد که بنده به دعوای «اِوز» و «اَوز» کاری ندارم.
    جناب «اوزی از شیراز» فرموده‌اند نام‌های مناطق در طول «تاریخ» تغییرات جزئی یا کلی می‌کنند. دقیقاً درست می‌گویند و بررسی همین تغییرات کار پژوهشگر تاریخ است به کمک اسنادی چون همین نقشه.
    اما قیاس «بندر» و «اوز» درست نیست چرا که بندر واژه‌ای فارسی و شناخته‌شده است اما ریشه‌ی واژه‌ی اوز هنوز به درستی روشن نیست پس ممکن است چنین اسنادی بتوانند به فهم ریشه‌ی این واژه کمکی بکند. بدیهی است همان «بندرعباس» قرن‌ها پیش «گمبرون» ادا می‌شده. اگر مورخی نقشه‌ای پیدا کرد که موید این نکته باشد بدین معنی نیست که از فردا بندرعباس را گمبرون تلفظ کنیم. ما تاریخ می‌خوانیم تا خودمان را بشناسیم، تا به حقیقت اندکی نزدیک‌تر شویم و یکی از مهمترین ابزارها برای فهم تاریخ اسناد و مدارک هستند. سپاسگزارم.

نظر سنجی

'روز شوراها مبارک/ میزان رضایت شما از شورای اسلامی پنجم شهر اوز چقدر است؟'

Loading ... Loading ...
آخرین نظرات
  • شما چرا کاندید نمی شوید آقای رضایی تا تولدی فرخنده صورت گیرد...
    محمد در مطلب: تولد و مرگ‌ شورا…
  • آقای رضایی مطالب خوبی نگارش کردی. در شورا افرادی باعث مرگ شورا می شوند اما مجددا در تولد شورای بعدی پشت میز شورا قرار می گیرند و به رای که از مردم گرفتند هم پایبند نیستند...
    دلسوز در مطلب: تولد و مرگ‌ شورا…
  • سلام ما هم ازطایفه خواجه هستیم که ازسالیان بسیاردور در سیستان زندگی میکنیم گروهی در منطقه سیستان وگروهی در استان گلستان زندگی میکنیم خیلی دوست دارم تابتوانم شچرنامه وریشه...
    علی خواجه در مطلب: در آمدی بر ریشه طایفه « خواجه » در اوز
  • برای شورای شهر باید به کسانی رای. بدهیم که. قبلاً هم. در فعالیت های اجتماعی شهر. بوده اند نه آنهاییکه کاری به مردم. ومسایل. شهر. تاکنون. نداشته اند. وتاره. پیدا. شده اند....
    همشهریان. توجه کنند که...... در مطلب: مطالبه شهروندان، تحقق شعارهای انتخاباتی است
  • با سپاس از آقای احمدی که مطالب. روشن کننده. را منتشر. کردند این مقالات دراین شرایط باید مطرح. شوند تا مردم. بیشتر. ترغیب شوند. که در انتخابات. شرکت نمایند موفق باشید...
    اوزی. معلم در مطلب: مطالبه شهروندان، تحقق شعارهای انتخاباتی است
  • تمام شهرهای مجاور ما هم. وضع همین طور است. بالاخره ۵ نفر برای شورا. را باید انتخاب کنیم. ما هم مثل. بقیه مناطق. برویم رای بدهیم. بهتر. است...
    برویم. رای بدیم. بهترست در مطلب: هفت دلیل مهم
  • در جواب امین .می تواند به شایسته ترینها نسبت به بقیه رای بدهید...
    محمود .م در مطلب: هفت دلیل مهم
  • به نظر می رسد ما اوزیها بخاطر اینکه تازه شهرستان شدیم باید آمار. رای گیری. را بالا ببریم تا دولت بیشتر به اوز توجه کند به هرکه می خواهید رای بدهید. ولی. در تعداد آرای مجم...
    اوزی. معلم بومی در مطلب: هفت دلیل مهم
  • سلام جناب فقیهی وقتی فردی شایسته تو این نامزد ها نمبینم چطوری برم رای بدم برای شورای شهرم...
    امین در مطلب: هفت دلیل مهم
  • در شرایط فعلی که مسأله بودجه. واعتبارات دولتی. مطرح. است. وشهرستان. نوپای. اوز هم سخت. احتیاج به. امکانات. دارد وظیفه هر فرد دلسوز. شهرستان اوز می. باشد که در انتخابات شر...
    اوزی دلسوز. زادگاه در مطلب: هفت دلیل مهم