گزیده هایی از سخنان دکتر بنایی در نشست مبانی نطری نقد

به مناسبت همایش روز بخش اوز، کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای شهر اوز از دکتر مهدی بنایی مدرس فلسفه غرب دانشگاه تهران برای سخنرانی در نشست مبانی نظری نقد دعوت کرد. گزیده های از سخنان دکتر بنایی در این نشست را با هم مرور می کنیم:

*جهان جدید حاصل نقد است و اگر نقد را از جهان جدید برداریم جهان محو می‌شود. در سنت ما نیز نقد معنای خاصی داشته است که ما از آن دور افتاده ایم.

*به شیوه های مختلف اخلاقی، سیاسی، حقوقی، فلسفی و…می توان به نقد اندیشید. نقد در ادبیات نیز کاربرد زیاد دارد و خیام یکی از شاعران نقد اندیش است و معیار تفکر وی نقد است. در این گفتار نقد را به معنای قدیم آن بررسی می کنیم.

*از نظر معنا نقد تعریف های مختلفی دارد. اولین معنای آن « آن چه در حال داده شده» است، مانند نقد عمر. در زبان محاوره نقد به معنای « باز و تکه تکه کردن است». زمانی که می گوییم پولی را نقد کن به معنای آن است که آن را کوچک تر کنیم.

*این ۲ معنا نشان می دهد که « نقد، نور و وروشنایی و در تقابل با تاریکی است». این روشنایی با خود درک می آورد. به عبارت دیگر نقد نیل به یک پرتویی است که در آن علاوه بر دیدن اجزا، چیدمان درست ان را می توانیم ببینیم. طلا فروش هم یک نقاد است و می تواند خلوص آن را تشخیص بدهد.

* با این روشنایی می توانیم ۳ چیز را ببینیم: آن چه نقد نیست و ضد نقد است. آن چه نقد نیست و شبه نقد است و آن چه نقد است.

*ضد نقد هرچیزی است که موجب تاریک شدن وجود انسان و پریشانی وی  می شود. شبه نقد که بیشتر در جامعه رواج دارد، همان مخالفت ها و اعتراض ها نسبت به یکدیگر است که بیشتر به دعوا و هیاهو شبیه است. اما نقد آشکار کننده  آن چیزی است که عملا وجود دارد.

*۲ بخش  در نقد داریم. نقد رایج که نقد سطحی است. مانند بررسی کلمات در کتاب ها. بسیاری از پژوهشگران ادبی تا این اندازه می توانند نقد کنند. در نقد سطحی ۲ پرسش کم داریم: یک پرسش از خود ناقد که من چه کسی هستم که نقد می کنم؟. دومین پرسشی که نقد سطحی ندارد پرسش از زمان است و سخن زمان را نمی فهمد.

*نقد با پرسش از ناقد و زمان فلسفی و اصیل می شود. ما باید بدانیم حافظ و ناصر خسرو در زمان ما چه جایگاهی دارند. قیامت نیز در حقیقت نقد خود ماست و ما باید خود را ببینیم و خود را بخوانیم. نقد نام دیگر تفکر است. نقد پروای کشف دارد و بار سنگین جستجوی حقیقت را به دوش می کشد. در حقیقت ناقد واقعی مسئله اصلی‌اش خودش است نه بیرون خود.

در ادامه نشست، شرکت کنندگان پرسش هایی را مطرح کردند که خلاصه پاسخ دکتر بنایی عبارت است از:

*تفاوت انتقاد و نقد آن است که انتقاد بیشتر در اعتراض ها و برانگیختن ها  به کار می رود اما نقد آشکار کننده است.

*در جامعه نه تنها نقد به معنای جدید بلکه به معنای قدیم آن نیز کم داریم و تفاوت جوامع توسعه یافته و غیر توسعه یافته در بی توجهی به نقد است. یکی دیگر از تفاوت این ۲ جوامع در این است که ما نتوانستیم تفاوت مشکل و مسئله را به خوبی بشناسیم. در حقیقت مشکل همیشه وجود دارد اما اگر بتوانیم آن را تحلیل کنیم و برای آن راه حل پیدا کنیم به مسئله تبدیل می شود. در جوامع توسعه یافته مشکل را به مسئله تبدیل کرده اند.

*دنیای ما پراست از احساس مسئولیت و هر کسی فکر می کند حقیقت را یافته است. اما باید بدانیم حقیقت با هیاهو تفاوت زیادی دارد. خدا گو نیز با خداجو تفاوت عمده دارد. نقد محتاج تفکر است اما متاسفانه بسیاری فقط ادعا دارند و هیاهو به راه می اندازند. نقد منصفانه را نمی توان از موضع قدرت تعریف کرد زیرا تحکم با نقد نسبتی ندارد.